معامله واقعی: صحیح، اما جرم

فرض کنید خریدار واقعاً مال را تحویل گرفته و ثمن هم واقعاً پرداخت شده، ولی فروشنده این کار را برای فرار از دین کرده است. ماده ۲۱ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی (۱۳۹۴) این رفتار را جرم می‌داند.

دو نکته را نباید از قلم انداخت. اول، انگیزه: باید ثابت شود هدف انتقال دور نگه داشتن مال از دسترس طلبکار بوده است. دوم، ترتیب زمانی: به نظر هیئت عمومی دیوان عالی کشور در رأی وحدت‌رویه، محکومیت قطعی مدیون باید پیش از انتقال صادر شده باشد. انتقالی که قبل از قطعیت حکم انجام شده، با همین ماده قابل تعقیب نیست.

مجازات، جزای نقدی معادل نصف محکوم‌به است و طلب از محل همان مال استیفا می‌شود. اگر خریدار هم از موضوع خبر داشته، عین مال، و در صورت تلف یا انتقال آن، مثل یا قیمتش از اموال خود او گرفته می‌شود.

ماده ۲۱ درباره سرنوشت خود معامله حرفی نزده، و در رویه قضایی معامله واقعی به‌صرف انگیزه فرار از دین باطل نشده است. یعنی طلبکار ممکن است به جای پس‌گرفتن مال، مجبور شود از مسیر کیفری و از اموال منتقل‌الیه به طلبش برسد.

معامله صوری: باطل

اگر معامله فقط روی کاغذ بوده، مال هیچ‌وقت واقعاً از مالکیت بدهکار بیرون نرفته است. ماده ۲۱۸ قانون مدنی تصریح می‌کند معامله‌ای که به قصد فرار از دین به‌طور صوری انجام شود باطل است. طلبکار با دعوای اعلام بطلان معامله صوری (همراه با ابطال سند) می‌تواند مال را به مالکیت بدهکار برگرداند و روی آن اجرا بگیرد.

بنا بر رویه، چون در معامله صوری انتقالی رخ نداده، رکن مادی جرم ماده ۲۱ هم محقق نمی‌شود. مسیر اصلی در این حالت حقوقی است.

صوری بودن را چطور ثابت کنیم؟

بار اثبات بر دوش طلبکار است و نشانه‌ی تنها کافی نیست. دادگاه معمولاً از کنار هم قرار گرفتن چند قرینه نتیجه می‌گیرد:

انتقال به نزدیکان مثل همسر، فرزند یا والدین؛ نزدیکی زمان انتقال به طرح دعوا یا صدور حکم؛ قیمتی بسیار کمتر از ارزش واقعی؛ نبود هیچ گردش وجه از حساب خریدار به فروشنده؛ ادامه سکونت یا بهره‌برداری فروشنده از مال؛ و انتقال تقریباً تمام دارایی‌ها.

در عمل، استعلام گردش حساب‌ها، تحقیق محلی درباره متصرف واقعی و ارزیابی کارشناسی قیمت روز مال، بیش از بقیه به کار می‌آیند. اگر بیم انتقال دوباره مال هست، بهتر است همزمان با دادخواست، تأمین خواسته هم درخواست شود.

پس پیش از هر اقدامی، معامله را در همین دو دسته جا بدهید. اینکه معامله واقعی است یا صوری، تعیین می‌کند دادخواست حقوقی بدهید، شکایت کیفری مطرح کنید، یا هر دو.