داور ناصالح یعنی چه؟

قانون برای داور شرایطی گذاشته، از جمله اهلیت و عدم وابستگی که اطمینان به بی‌طرفی او را ممکن کند. اما آنچه در عمل مشکل می‌سازد معمولاً نقص قانونی آشکار نیست، سابقه‌ی پنهان است: داوری که شریک سابق یکی از طرفین بوده، با او رابطه‌ی مالی داشته یا در همان پرونده قبلاً مشاوره داده است. چنین داوری ممکن است عالمانه و منصفانه هم رأی بدهد، ولی طرف مقابل همیشه می‌تواند بی‌طرفی‌اش را زیر سؤال ببرد و روند اجرا را سال‌ها معطل کند.

چه رأیی باطل می‌شود؟

رأی داور مثل حکم دادگاه نیست که فقط از مسیر تجدیدنظر و فرجام بتوان به آن اعتراض کرد. ماده ۴۸۹ همان قانون، موارد ابطال را برشمرده است. مهم‌ترین‌هایش:

- رأیی که با قوانین موجد حق مخالف باشد
- رأیی که داور درباره‌ی موضوعی خارج از حدود اختیار خود داده باشد
- رأیی که پس از پایان مدت داوری صادر شده
- رأیی که با شرایط مندرج در قرارداد داوری نمی‌خواند
- رأیی که اجرای آن ممکن نیست

نمونه‌ی رایج در رویه‌ی دادگاه‌ها این است که طرفین فقط تحویل کالا را به داوری سپرده‌اند و داور برای خسارت تأخیر و حتی خسارت اعتباری هم حکم داده است. این بخش از رأی خارج از اختیار او بوده و قابل ابطال است. حتی اگر محتوایش عادلانه به نظر برسد.

مهلت، نقطه‌ی خطر

آنچه بیشتر کسان نمی‌دانند مهلت است. دادخواست ابطال باید در مهلتی کوتاه، بیست روز از ابلاغ رأی طبق ماده ۴۹۴، ثبت شود. اگر آن مهلت بگذرد، حتی رأیی که ایراد جدی دارد هم ممکن است قطعی شود. کسی که فکر می‌کند «بعداً با وکیل مشورت می‌کنم»، گاهی می‌بیند فرصت از دستش رفته.

پیشگیری، قبل از امضا

ساده‌ترین راه کم‌کردن ریسک این است که همان روز نوشتن قرارداد سه چیز مشخص شود: داور یا مرجع داوری (نام شخص یا مؤسسه)، جایگزین او در صورت فوت، استعفا یا امتناع، و دقیقاً چه موضوعاتی به داوری ارجاع می‌شود. اضافه‌کردن مدت داوری هم از اختلاف بر سر پایان اعتبار رأی جلوگیری می‌کند.

این‌ها چند سطر بیشتر نیست، ولی تفاوت بین یک داوری که دو ماه طول می‌کشد و دعوایی که دو سال در دادگاه می‌ماند، معمولاً در همین چند سطر است.