قاعده و استثنا

ماده‌ی ۲۳۱ قانون مدنی اصل نسبی بودن قراردادها را بیان می‌کند: عقد فقط درباره‌ی طرفین و قائم‌مقام قانونی‌شان اثر دارد. طبق این اصل، نه کسی می‌تواند با قرارداد دیگران بر دوش ثالث تعهدی بگذارد و نه ثالث به صرف ذی‌نفع بودن، طرف عقد می‌شود.

ماده‌ی ۱۹۶ همین قانون اما درِ محدودی را باز گذاشته است. کسی که برای خودش معامله می‌کند، می‌تواند در ضمن همان معامله شرط کند که نفعی به ثالث برسد. ثالث نه امضا می‌کند و نه در انعقاد عقد نقشی دارد، ولی شرطی که به نفع اوست در متن قرارداد جای می‌گیرد و باید موضوعش مشخص و مشروع باشد.

ثالث می‌تواند مستقیم مطالبه کند؟

این پرسش جدی‌ترین نقطه‌ی اختلاف است. گروهی از حقوقدانان معتقدند حق ثالث از خود عقد زاده می‌شود و بنابراین او می‌تواند بدون واسطه از متعهد اجرا بخواهد. استدلالشان این است که اگر ثالث فقط از راه مشروط‌له بتواند به نفع خود برسد، اصل شرط معنای عملی چندانی ندارد.

گروه مقابل می‌گویند ثالث طرف عقد نیست و قانون مدنی صراحتاً حق دعوای مستقیم را به او نداده است. از نگاه ایشان، مشروط‌له است که باید اجرای تعهد را از متعهد بخواهد و ثالث از رهگذر او به منفعت می‌رسد. رویه‌ی قضایی هم در این باره یکدست نیست و نتیجه‌ی دعوا گاهی به برداشت شعبه بستگی پیدا می‌کند. راه عاقلانه همین است که اگر قرار است ثالث مستقیم مطالبه کند، قرارداد این را صریح بگوید و کار به تفسیر نکشد.

اگر متعهد عمل نکند

وقتی شرط انجام فعلی باشد، مشروط‌له طبق ماده‌ی ۲۳۷ می‌تواند الزام متعهد به اجرا را از دادگاه بخواهد. اگر الزام ممکن نباشد یا به صلاح او نباشد، ماده‌ی ۲۳۹ خیار تخلف از شرط را پیش‌بینی کرده است و او می‌تواند عقد را فسخ کند. خسارت ناشی از عدم اجرا نیز، در صورت احراز شرایط آن، قابل مطالبه است.

هنگام نوشتن قرارداد

چهار چیز بیشتر از بقیه اهمیت دارد. ثالث را با نام و مشخصات دقیق بنویسید، نه با عبارتی مثل «شخصی که خریدار تعیین کند». موضوع، مبلغ و مهلت اجرای تعهد را روشن کنید. تکلیف حق مطالبه‌ی مستقیم ثالث را صریح بنویسید. و اگر می‌خواهید بتوانید بعداً ثالث را تغییر دهید یا شرط را حذف کنید، این اختیار را از همان ابتدا در متن بیاورید، چون پس از اینکه ثالث ذی‌نفع شد، تغییر شرط دشوار می‌شود.

بیشتر اختلاف‌هایی که در این زمینه به دادگاه می‌رسند، از جمله‌ای مبهم در قرارداد شروع شده‌اند که هر طرف آن را به نفع خودش خوانده است.